Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển hạ tầng mạnh mẽ với hàng loạt dự án giao thông, khu đô thị, cao ốc văn phòng và công trình công cộng được triển khai trên khắp cả nước. Riêng tại Hà Nội, các tuyến đường vành đai, tuyến metro, khu đô thị mới và dự án nhà ở liên tục được xây dựng nhằm đáp ứng tốc độ đô thị hóa ngày càng tăng.
Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích về phát triển kinh tế – xã hội, hoạt động xây dựng cũng đang tạo ra một vấn đề môi trường đáng lo ngại: ô nhiễm không khí từ công trường xây dựng.
Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, hoạt động xây dựng và phá dỡ có thể đóng góp từ 10–30% lượng bụi mịn phát sinh tại các đô thị lớn. Tại Hà Nội, nơi đang có hàng nghìn công trình lớn nhỏ được triển khai đồng thời, bụi xây dựng được xác định là một trong những nguồn phát thải bụi PM2.5 và PM10 đáng kể, góp phần làm suy giảm chất lượng không khí đô thị.
Ô nhiễm không khí từ xây dựng là gì?
Ô nhiễm không khí từ xây dựng là tình trạng phát tán các hạt bụi, khí thải và hợp chất hóa học độc hại trong quá trình thi công, cải tạo hoặc phá dỡ công trình.
Khác với khí thải giao thông vốn có thể được kiểm soát thông qua tiêu chuẩn nhiên liệu và kiểm định phương tiện, bụi xây dựng thường phát sinh cục bộ, không liên tục và khó kiểm soát hơn.
Các nguồn phát thải phổ biến tại công trường xây dựng bao gồm:
- Đào đất, san lấp mặt bằng.
- Phá dỡ công trình cũ.
- Cắt, khoan và mài bê tông.
- Xe tải vận chuyển vật liệu xây dựng.
- Máy móc thi công chạy dầu diesel.
- Đốt rác thải xây dựng trái phép.
- Sơn, keo dán và các loại hóa chất hoàn thiện công trình.
Các chất ô nhiễm nguy hiểm phát sinh từ công trường xây dựng
Bụi PM2.5 và PM10
Đây là nhóm chất ô nhiễm phổ biến nhất.
PM10 là các hạt bụi có kích thước nhỏ hơn 10 micromet, trong khi PM2.5 có kích thước nhỏ hơn 2,5 micromet. Các hạt bụi này có thể xâm nhập sâu vào hệ hô hấp và gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.
Theo dữ liệu quan trắc không khí tại Hà Nội, PM2.5 hiện vẫn là chất ô nhiễm chính tại nhiều khu vực của thành phố. Nồng độ PM2.5 trung bình năm 2024 được ghi nhận khoảng 45 µg/m³, cao gấp khoảng 8 lần khuyến nghị hàng năm của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Xem thêm tại đây: Làm thế nào để giảm thiểu bụi mịn hiệu quả trong cuộc sống?
Bụi Silica
Bụi silica phát sinh khi cắt hoặc khoan bê tông, gạch và đá.
Tiếp xúc kéo dài với bụi silica có thể gây bệnh bụi phổi silic (Silicosis), một bệnh lý hô hấp nghiêm trọng và không thể phục hồi.
Khí thải Diesel
Các thiết bị như máy xúc, máy ủi, máy phát điện và xe tải xây dựng thải ra:
- NOx (Oxit Nitơ)
- CO (Carbon Monoxide)
- PM2.5
- Carbon đen
Những chất này có liên quan đến bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính và ung thư.
Hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC)
VOC phát sinh từ:
- Sơn
- Chất phủ bề mặt
- Keo dán
- Dung môi xây dựng
Tiếp xúc kéo dài với VOC có thể gây kích ứng mắt, đau đầu và ảnh hưởng đến gan, thận.
Ai là đối tượng chịu ảnh hưởng nhiều nhất?
Công nhân xây dựng
Đây là nhóm tiếp xúc trực tiếp với bụi và khí thải trong thời gian dài.
Nhiều nghiên cứu cho thấy công nhân xây dựng có nguy cơ mắc các bệnh hô hấp cao hơn đáng kể so với dân số chung do thường xuyên làm việc trong môi trường có nồng độ bụi vượt tiêu chuẩn an toàn.
Người dân sống gần công trường
Những hộ dân sinh sống trong phạm vi vài trăm mét quanh các công trình lớn thường phải chịu ảnh hưởng bởi bụi phát tán, tiếng ồn và khí thải từ phương tiện vận chuyển vật liệu.
Trẻ em
Phổi của trẻ em vẫn đang trong giai đoạn phát triển nên nhạy cảm hơn với bụi mịn PM2.5.
Tiếp xúc kéo dài với không khí ô nhiễm có thể làm tăng nguy cơ hen suyễn, viêm phế quản và giảm chức năng hô hấp.
Người cao tuổi
Người mắc các bệnh nền như:
- Hen phế quản
- COPD
- Bệnh tim mạch
có nguy cơ cao gặp các biến chứng sức khỏe khi chất lượng không khí suy giảm.
Phụ nữ mang thai
Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiếp xúc với PM2.5 và nguy cơ:
- Sinh non
- Trẻ nhẹ cân
- Các vấn đề phát triển ở thai nhi
Thực trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội
Hà Nội hiện là một trong những đô thị thường xuyên ghi nhận nồng độ bụi mịn cao nhất khu vực Đông Nam Á.
Trong năm 2025, nhiều thời điểm Hà Nội nằm trong nhóm các thành phố có chất lượng không khí kém nhất thế giới. Các cơ quan chức năng xác định những nguồn phát thải chính bao gồm:
- Giao thông.
- Hoạt động công nghiệp.
- Đốt rác và phụ phẩm nông nghiệp.
- Hoạt động xây dựng.
Các nghiên cứu gần đây về chất lượng không khí Hà Nội cũng cho thấy bụi PM2.5 vẫn là thách thức môi trường nghiêm trọng cần được kiểm soát bằng các giải pháp đồng bộ.
Các giải pháp kiểm soát bụi xây dựng hiệu quả
Tin vui là ô nhiễm từ công trường xây dựng hoàn toàn có thể được kiểm soát nếu áp dụng đúng biện pháp kỹ thuật.
Phun nước giảm bụi
Tưới nước định kỳ lên:
- Đường nội bộ công trường
- Bãi vật liệu
- Khu vực đào đắp
có thể giúp giảm đáng kể lượng bụi phát tán.
Lắp đặt lưới chắn bụi
Lưới bao che công trình là giải pháp đơn giản nhưng rất hiệu quả trong việc hạn chế bụi lan sang khu dân cư lân cận.
Che phủ xe vận chuyển
Xe chở cát, đá, đất và vật liệu xây dựng cần được che phủ kín nhằm tránh phát tán bụi trong quá trình lưu thông.
Sử dụng thiết bị hiện đại
Việc thay thế máy móc cũ bằng các thiết bị đạt tiêu chuẩn khí thải mới giúp giảm lượng bụi và NOx phát sinh.
Áp dụng kỹ thuật cắt ướt
Kỹ thuật này sử dụng nước trong quá trình cắt bê tông hoặc đá nhằm giảm tới hơn 90% bụi phát tán so với phương pháp cắt khô.
Giám sát chất lượng không khí theo thời gian thực
Các cảm biến quan trắc không khí hiện đại cho phép theo dõi liên tục:
- PM2.5
- PM10
- NO₂
- CO
Qua đó giúp phát hiện sớm các đợt ô nhiễm và triển khai biện pháp xử lý kịp thời.
Kết luận
Sự phát triển hạ tầng là điều cần thiết đối với Hà Nội và Việt Nam trong quá trình đô thị hóa. Tuy nhiên, phát triển không nên đánh đổi bằng chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng.
Các giải pháp kiểm soát bụi xây dựng hiện nay đã tương đối đầy đủ, từ phun nước, lưới chắn bụi, che phủ vật liệu đến giám sát chất lượng không khí. Điều quan trọng là cần thực hiện nghiêm túc và đồng bộ tại tất cả các công trường.
Mỗi công trình xây dựng áp dụng đúng các biện pháp kiểm soát bụi không chỉ giúp giảm ô nhiễm mà còn góp phần xây dựng một Hà Nội xanh hơn, sạch hơn và đáng sống hơn cho các thế hệ tương lai.